haschema

Empédocle

Đăng bởi: haschema
Thursday, 30 Aug 2018

Trẻ hơn, một tí thôi, Parménide và Héraclite, Empédocle d’ Agrigente (ở Sicile) là người đưông thời với Zénon d’ Élée, với Leucippe và Anaxagore. Chính ông là người mà Platon chỉ danh bằng thành ngữ: “Những nàng thơ trên đảo Sicile”. Ông được coi như một phương sĩ (le mage) thực sự, người chữa bệnh cho cả “linh hồn lẫn thân xác”. Là phát ngôn nhân (le porte - parole) của những nhà dân chủ nơi thành phố quê hưông, ông tranh đấu chống lại sự độc tài trước khi bị đày.

Triết lý của Empédocle được trình bày thành hai bài thơ giáo huấn dài, một là trường thi về thiên nhiên (De la Nature) và hai là trường thi Thanh tẩy thân tâm (Les Purifications) bộc lộ ảnh hưởng của Pythagore.

Bốn nguyên tố và hai nguyên lý

Empédocle được biết đến như là người đã nêu ra bốn nguyên tố từ đó vạn hữu được tạo thành. Nhưng ông còn cho hai nguyên lý can thiệp vào, đó là Tình bạn và lòng thù hận, mà ông gán cho chức năng liên kết các nguyên tố để tạo ra những cá thể và ngược lại, giải kết để huỷ diệt và dung hoá chúng trở lại thành các nguyên tố. Như vậy, ta nên nói là bốn hay sáu nguyên lý hay là bốn nguyên tố và hai nguyên lý?

Simplicius(Nhà bình luận theo Tân thuyết Platon, khoảng cuối thế kỷ thứ sáu)

Empédocle qui về con số bốn những nguyên tố vật thể: lửa, nước, khí, đất. Những nguyên tố này tồn tại vĩnh cửu nhưng luôn biến thiên về lượng tính nghĩa là thành nhiều hay ít hơn, tuỳ theo quá trình liên kết hay giải kết, thêm vào đó là những nguyên lý chính danh, nhờ chúng mà bốn nguyên tố được vận động: tình bạn và lòng thù hận. Thật vậy, các nguyên tố không ngừng vận động tương tác, lúc thì liên kết nhau do tác động của Tình bạn, lúc thì giải kết, xa rời nhau do tác động của Lòng hận thù. Như vậy là ông chấp nhận sáu nguyên lý. Và thực tế là, ông gán một sức mạnh tác thành (une puissance efficiente) cho Tình bạn và Lòng thù hận.

Lúc thì bằng Tình Yêu chúng cùng tạo ra
Một kiểu bài trí duy nhất, hài hoà
Lúc thì từng mỗi cá thể trong chúng
Tách xa nhau vì hiềm ố hận thù

Ở chỗ khác, ông gán cho chúng tình trạng là nguyên tố có thể so sánh với bốn nguyên tố kia, khi ông viết:

Và lúc thì, lại một lần nữa
Nhất thể tự phân chia, sinh ra Phức thể
Và lửa, và nước, và đất, và khí cao và vô hạn
Bên ngoài chúng, Lòng thù hận hắc ám
Vung ra khắp bốn phương áp lực đồng đều
Còn Tình Yêu, ngang tài cân sức
Cũng phát huy nội lực tối đa…

Simplicius
Bình luận về Vật lý học của Aristote

Sinh thành tuần hoàn (Un Devenir Cyclique)

Simplicius

Những người khác nói rằng cùng một thế giới cứ luân phiên thành rồi hoại, lại tái sinh rồi lại tự huỷ cứ như thế mãi, liên tục miên viễn như Empédocle nói. Ông nghĩ rằng Lòng thù hận và Tình bạn thay phiên nhau ngự trị, rằng tình bạn kết hợp vạn hữu thành Nhất thể, huỷ diệt thế giới của Lòng thù hận và từ đó tạo ra Sphairos, trong khi Lòng thù hận lại tách rời các nguyên tố và tạo ra thế giới như chúng ta đang biết.

Simplicius
Bình luận về quyển Khảo luận Bầu trời của Aristote

Một tính nhân quả theo kiểu cơ giới.

Như vậy, nơi Empédocle, Tình bạn và Lòng thù hận là hai hình thức của tính nhân quả tác thành hay vận động (la causalité efficiente ou motrice) nhưng chính vì tính nhân quả này có tính tác thành chặt chẽ nên nó không thể là nguyên nhân cuối cùng. Vì thế nên Aristote, được tiếp bước bởi những nhà bình luận ông, dùng từ ngẫu nhiên (hasard) để chỉ nó.

Aristote

Người ta còn có thể tự hỏi là có khả năng hay không, việc một vài yếu tố bị lay động bởi những chuyển động vô trật tự, có thể hỗn hợp với nhau để tạo ra những cá thể tương tự như những cái được thiên nhiên bài trí, chẳng hạn như bộ xương và các cơ bắp, bởi vì, theo Empédocle, đó là cái gì sinh ra dưới ảnh hưởng của Tình Yêu…

ARISTOTE, Khảo luận về bầu trời